Prawa
ucznia w polskiej szkole określają w sposób bezpośredni dokumenty:
Ustawa o systemie oświaty z 1991, rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej
z dnia 21 maja 2001 r. w sprawie ramowych statutów publicznego przedszkola
oraz publicznych szkół, Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 19
kwietnia 1999 r. w sprawie zasad oceniania, klasyfikowania i promowania
uczniów i słuchaczy oraz przeprowadzania egzaminów i sprawdzianów w szkołach
publicznych. Prawa te wynikają z obowiązujących dokumentów międzynarodowych
dotyczących praw i wolności człowieka, tj. Powszechnej Deklaracji Praw
Człowieka, Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych,
Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, Konwencji o
Prawach Dziecka.
Konkretne zapisy dotyczące praw uczniów w szkole winny być, zgodnie z
rozporządzeniem ministra edukacji narodowej z dnia 15 lutego 1999 roku w
sprawie ramowego statutu publicznej szkoły sześcioletniej i publicznego
gimnazjum, zapisane w statucie szkoły.
Szczegółowy katalog praw i obowiązków ucznia określa statut szkoły, w którym zapisane są prawa ucznia do:
wiedzy o
przysługujących prawach oraz środkach, jakie przysługują uczniom w przypadku
naruszania ich praw,
właściwego
zorganizowania procesu kształcenia,
opieki
wychowawczej i warunków zapewniających bezpieczeństwo, ochronę przed
wszelkimi formami przemocy fizycznej bądź psychicznej oraz ochronę i
poszanowanie jego godności,
korzystania z
pomocy stypendialnej, medycznej, socjalnej, psychologicznej i pedagogicznej,
życzliwego,
podmiotowego traktowania,
wywoływania
imieniem i nazwiskiem, a nie "numerem" z dziennika,
swobody
wyrażania myśli, poglądów, sumienia i wyznania (poglądy i opinie
kontrowersyjne lub niezgodne z poglądami nauczyciela ni mogą mieć wpływu na
okresowe oceny merytoryczne),
swobodnego
dostępu na zajęcia lekcyjne (nie powinno się ograniczać tego prawa poprzez
wypraszanie ucznia z klasy lub nie wypuszczanie go z sali lekcyjnej, z
błahych powodów,
rozwijania
zainteresowań,
korzystania z
biblioteki szkolnej, stołówki i obiektów sportowych,
sprawiedliwej,
obiektywnej, jawnej i uzasadnionej oceny,
pomocy w
przypadku trudności w nauce,
nauczania
indywidualnego i egzaminów eksternistycznych,
odpowiedniej
temperatury w salach lekcyjnych. W przypadku braku możliwości zapewnienia
minimalnej temperatury w salach lekcyjnych (+15°C) dyrektor szkoły zawiesza
czasowo zajęcia szkolne,
wyboru samorządu
klasowego oraz Rady Uczniowskiej,
wpływania na
życie szkoły przez działalność samorządów.
uczeń klasy
pierwszej, na początku pierwszego semestru, mają prawo do tzw. okresu
ochronnego, trwającego dwa pierwsze tygodnie semestru, w których nauczyciel
nie ma prawa wystawić uczniowi oceny niedostatecznej,
do odpoczynku w
przerwach międzylekcyjnych; na okres przerw świątecznych i ferii nie zadaje
się prac domowych
Prawa ucznia
w praktyce szkolnej
Prawo do informacji
Masz prawo do wiedzy o przysługujących Ci prawach oraz środkach, jakie
przysługują Ci w przypadku ich naruszania. Na władzach szkoły spoczywa więc
obowiązek dostarczenia uczniom podstawowych informacji na ten temat,
promowanie konwencji o prawach dziecka.
Masz prawo być informowanym z różnych źródeł wyrażających różne koncepcje
filozoficzne i różny światopogląd, taka informacja nie może podlegać
cenzurze z wyjątkiem koniecznych ograniczeń, np. ze względu na wiek czy
zdolności percepcyjne.
Masz prawo do informacji dotyczących Ciebie, np. o zapadających w szkole
decyzjach - przeniesienie do innej klasy, oceny, skutki różnych decyzji,
kary i nagrody.
Pamiętaj, że:
Prawo do informacji może być ograniczone ze względu m.in. na: poszanowanie
praw i reputację innych osób albo dla ochrony bezpieczeństwa lub porządku
publicznego.
W praktyce:
Przepisy oświatowe zobowiązują
dyrektora do zapewnienia uczniom możliwości zapoznania się ze statutem.
Dokument ten jest jawny, nikt nie może zakazać Ci zapoznania się z nim.
Powinieneś być też informowany o środkach, jakie przysługują Ci w
przypadku naruszenia twoich praw.
Szkoła powinna Cię poinformować o
podejmowanych w Twojej sprawie decyzjach, np. o przeniesieniu do innej
klasy.
Na Twoją lub rodziców prośbę
wystawiona ocena powinna być krótko uzasadniona.
Masz prawo wiedzieć, jaka będzie
ocena okresowa lub roczna. Informacja taka musi być przekazana przez
każdego nauczyciela w sposób i w terminie określonym w statucie szkoły.
Masz prawo poznać kryteria
oceniania zachowania oraz wiedzieć, jakie są możliwości odwołania od
ustalonej oceny, poprawienia jej lub przystąpienia do egzaminu
poprawkowego.
Prawo do nauki
To po prostu stworzenie warunków do nauki dla każdego. Zgodnie z Konstytucją
RP: "Każdy ma prawo do nauki. Nauka do 18. roku życia jest obowiązkowa.
[...].
Państwo zobowiązane jest do tego, aby nauczanie podstawowe było bezpłatne.
W praktyce:
Masz zapewniony swobodny dostęp na
zajęcia lekcyjne. Zakazane jest ograniczanie tego prawa, np. wyproszenie
Cię z klasy lub niewpuszczenie do sali lekcyjnej z jakiegokolwiek
powodu.
Masz prawo do pomocy w nauce, a
także do pomocy psychologiczno-pedagogicznej, w tym np. do udziału w
zajęciach wyrównawczych.
Jeśli jesteś zdolny, po spełnieniu
określonych warunków, masz prawo do indywidualnego toku lub programu
nauki.
Nikt nie może Ci zabronić zapisania
się do organizacji i stowarzyszeń działających na terenie szkoły.
Wolność religii lub przekonań
To możliwość uzewnętrzniania (lub nieujawnienia) przekonań religijnych i
światopoglądowych.
Chodzi też o równe traktowanie niezależnie od wyznawanej religii i
światopoglądu i tolerancję wobec mniejszości religijnej, kulturowej oraz
etnicznej.
Pamiętaj, że:
W myśl standardów międzynarodowych dziecko ma prawo do wolności myśli,
sumienia i wyznania, ale rodzicom przysługuje prawo ukierunkowania dziecka i
pieczy nad korzystaniem przez nie z przysługującej mu wolności. Ograniczenie
uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może być wprowadzone ze względu np.
na ochronę bezpieczeństwa publicznego, porządku publicznego, zdrowia i
moralności, praw i wolności innych osób.
W praktyce:
Z prawa oświatowego wynika, że
uczniowie mogą uczestniczyć w lekcjach religii lub etyki. Te lekcje
organizowane są przez szkołę na życzenie rodziców lub uczniów, z tym, że
w szkołach średnich uczniowie pełnoletni sami decydują o udziale w nich.
Ocena z religii lub etyki jest oceną z przedmiotu nadobowiązkowego, mimo
iż jest umieszczona na świadectwie, nie ma wpływu na promocję ucznia do
następnej klasy (nie jest też brana pod uwagę podczas obliczania
średniej ocen). Nie uczestniczenie w nauce religii lub etyki nie może być
powodem dyskryminacji przez kogokolwiek.
Masz prawo do swobody wyrażania
myśli i przekonań, jeśli nie naruszasz tym dobra innych osób.
Masz prawo chodzić na lekcje
religii. Dla osób, które nie chcą w nich uczestniczyć, możliwe jest
organizowanie lekcji etyki.
Nie możesz być zmuszany do
uczestniczenia w obrzędach religijnych. Nie można Ci tego również
zabronić.
Wolność wypowiedzi i wyrażania
opinii
To wolność posiadania i głoszenia bez przeszkód własnych poglądów na każdy
temat i w dowolnej formie.
Pamiętaj, że:
Prawo to może zostać ograniczone wobec naruszenia dóbr innych osób, a także
np. ze względu na zapobieżenie zakłóceniu porządku lub przestępstwu, ze
względu na ochronę zdrowia i moralności.
W większości statutów, w częściach dotyczących uprawnień samorządu
uczniowskiego, rady szkoły, rady rodziców zawarte są przepisy dające
możliwość złożenia wniosków i opinii dotyczących funkcjonowania szkoły.
W praktyce:
Masz prawo do wypowiadania opinii
na temat programów i metod nauczania oraz spraw ważnych w życiu szkoły,
klasy, samorządu.
Masz prawo do wyrażenia opinii i
przedstawienia stanowiska we własnej sprawie (np. w sytuacji konfliktu)
lub w sprawie decyzji dotyczących twojego kolegi.
O ile nie narusza dobra innych
osób, możesz wygłaszać kontrowersyjne poglądy i opinie niezgodne z
kanonem nauczania. Możesz np. wypowiadać własne sądy i opinie o
bohaterach historycznych, literackich. Ale to nie zwalnia cię jednak od
znajomości materiału nauczania.
Poglądy i opinie kontrowersyjne lub
niezgodne z poglądami nauczyciela nie mogą mieć wpływu na okresowe oceny
merytoryczne.
Masz prawo do przedstawiania radzie
szkoły, radzie pedagogicznej oraz dyrektorowi wniosków i opinii we
wszystkich sprawach szkoły, także w dotyczących podstawowych praw
uczniów.
Wolność od przemocy fizycznej i
psychicznej
To zakaz stosowania jakichkolwiek form przemocy fizycznej (gwarancja
nietykalności cielesnej) i nakaz poszanowania twojej godności (m.in. zakaz
obrażania, poniżania, wyśmiewania, stosowania presji psychicznej).
Z europejskiej konwencji wynika: Nikt nie może być poddany torturom ani
nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu albo karaniu.
Pamiętaj, że:
Nie dotyczy to np. sytuacji wymierzenia klapsa przez rodzica, jeżeli mieści
się to w granicach tzw. dopuszczalnego karcenia i nie ma znamion bicia czy
znęcania się (takie zachowania zagrożone są sankcjami przewidzianymi w
kodeksie karnym).
W praktyce:
Szkoła musi cię chronić przed
wszelkimi formami przemocy fizycznej bądź psychicznej.
Nauczyciel nie może zwracać się do
ciebie w sposób obraźliwy.
Wszelkie kary, jakie stosuje się w
szkole, muszą być zapisane w statucie szkoły i nie mogą naruszać
nietykalności osobistej oraz godności ucznia.
Masz prawo być jednakowo oceniany i
traktowany bez względu na wygląd zewnętrzny, status rodzinny, społeczny
czy status ucznia (łatka dobry - słaby). - Masz prawo do jednakowego
traktowania w sytuacji konfliktu (np. nauczyciel - uczeń), a także masz
zawsze prawo dowiedzenia swoich racji.
Prawo do ochrony prywatności
Masz prawo do tajemnicy życia prywatnego i rodzinnego.
W praktyce:
Szkoła ma prawo wiedzieć tylko tyle
o uczniu, np. o jego sytuacji materialnej, ile uczeń i rodzice chcą o
tym sami powiedzieć. Wszelkie informacje dotyczące twojego życia
prywatnego, np. sytuacji materialnej, stanu zdrowia, wyników testów
psychologicznych. Informacje dotyczące rodziny - wykształcenie rodziców,
ewentualne problemy, np. alkoholizm, rozwód itd. znane wychowawcy czy
innym pracownikom szkoły, nie mogą być rozpowszechniane.
Nauczyciel nie może upubliczniać
Twojego życia prywatnego, rodzinnego i nie może zdradzić tajemnicy
korespondencji.
Prawo do ochrony zdrowia
Generalnie chodzi o higieniczne warunki nauki.
Masz prawo do odpoczynku, czasu wolnego, rozrywki i zabawy.
W praktyce:
Rozkład lekcji powinien być
ustalany z uwzględnieniem: równomiernego rozłożenia zajęć w
poszczególnych dniach w tygodniu, różnorodności zajęć w każdym dniu,
nie łączenia w kilkugodzinne lekcje zajęć z tego samego przedmiotu, z
wyjątkiem przedmiotów, których program tego wymaga.
Nad bezpieczeństwem uczniów w
czasie przerw powinni czuwać nauczyciele.
W klasie powinna być odpowiednia
temperatura. W przypadku braku możliwości zapewnienia minimalnej
temperatury (+15o C ) dyrektor szkoły musi zawiesić czasowo
zajęcia.
Prawo do odpowiedniego standardu
życia
Jeżeli jesteś w trudnej sytuacji materialnej, masz prawo do otrzymywania
pomocy materialnej.
W praktyce:
Pieniądze na ten cel powinien
zapewnić organ prowadzący szkołę, np. samorząd.
Masz prawo do: stypendium
socjalnego, zakwaterowania w internacie lub bursie, korzystanie z
posiłków w stołówce i do zasiłków losowych.
Jeżeli jesteś zdolny, masz prawo do
stypendium za wyniki w nauce.
Prawa proceduralne
To możliwość dochodzenia swoich praw, czyli m.in. możliwość obrony.
Pamiętaj, że:
W szkole muszą istnieć jasne procedury odwołania od decyzji nauczyciela,
dyrektora, rady pedagogicznej.
Prawo oświatowe nie przewiduje jednolitego systemu ochrony praw uczniów,
dlatego każda szkoła powinna ustalić swoje własne zasady.
W praktyce:
Niedopuszczalne jest stosowanie kar
nie zapisanych w statucie oraz kar, które w momencie dokonania
przewinienia nie były w nim umieszczone.
Wymierzenie kary bez dania uczniowi
możliwości obrony jest naruszeniem prawa do obrony i może być podstawą
do uchylenia kary.
W statucie powinna być zawarta
droga prawna odwołania się od wymierzonej kary.
W przypadku łamania Twoich praw z
pomocą rodziców możesz odwołać się od krzywdzącej Ciebie decyzji do
organu prowadzącego szkołę (np. samorządu) lub nadzorującego
(kuratorium, ministerstwo), a także do sądu (np. skreślenie ucznia z
listy jest decyzją administracyjną i przysługuje ci skarga do NSA po
ewentualnym negatywnym rozpatrzeniu skargi przez organ nadzorujący,
aczkolwiek uczniów objętych obowiązkiem szkolnym lub nauki można jedynie
przenieść do innej szkoły).
Możesz też zwrócić się o pomoc do
rzecznika praw obywatelskich lub rzecznika praw dziecka.